خدمات دولت آ لمان درزمينه معارف افغانستان

 نوشته از مشاورخصوصى دولتى آقاى پروفيسرداکترفرانس شميت (Franz Schmidt) برلين

نشردرمجله مکاتب آلمانى درخارج سال١٩٣٥

 چند روز قبل بنيادگذار وآ مر ليسه عالى امانى درشهرکابل داکتريفين ازپايتخت افغانستان به آ لمان برگشت تا وظيفه خويش را دروطن اش انجام دهد.

 ما اين زمينه را مغتنم شمرده تا ازخدمات بى سابقه اين مرد بزرگ معارف قدردانى نموده وازتاريخچه بافرازونشيب  ليسه عالى امانى يادآورشويم.

  

اساسگذارى

 

بنياد اين ليسه عالى در شمار اصلاحات فرهنگى شاه امان اله خان قراردارد که ديداراش ازآلمان فراموش ناشدنى است.

اين پادشاه ترقى پرور که بانى استقلال افغانستان مى باشد, اززمان جنگ اول جهانى يارو تمجيد گر آلمان بود, و به خاطر سرعت بخشيدن پيشرفت ومدر نيزه ساختن کشورخود به پايه اروپا تاج خود را از دست داد.

 اعليحضرت امان اله خان  دوبار گروهاى ازجوانان افغانى را به منظور تحصيل به آلمان فرستاد.  درحاليکه گروپ اول جوانان درفرانسه متوقف گرديد, گروپ دوم توانست ازطريق اتاليا به خاک آلمان داخل شود.

 آقاى داکتريفين ازناحيه شرلوتينبورگ برلين که ده سال سابقه کار آموزشى درمکاتب آلمانى استانبول و تهران دارد وبه زبان فارسى که عمدتا درافغانستان مروج است مهارت دارد معلم اين گروپ جوانان افغانى تازه وارد به آلمان شد.

وى برنامه آبادى يک ليسه دولتىآلمان را  طرح ريزى نموده و آنرا با نامه رسمى به مقام پادشاد افغانستان پيشکش نمود.

 در سال١٩٢٣ داکتريفين با دوتن ديگراز استادان مکاتيب ابتدايى وثانويى آلمان روانه کابل شد. دولت افغانستان وى را به عنوان آمرو اساس گذار چنين ليسه موظف ساخت  که درآغاز پلان اش با مقاومتهاى شديدى روبروشد.

 

مقاومتهاعليه ليسه عالى امانى 

 

مقاومتها ناشى از تبليغاتى مى شدند که کشور فرانسه عليه بنيادگذارى ليسه عالى امانى براه انداخته بود.

 منشاء اصلى اين مخالفتها درهيئت اعزامى آموزشى فرانسه نهفته بود که درکابل مصرف ليسه عالىامانيه را بدوش داشت وامتيازخود را اکنون ازطرف آلمانيهاى منفوردرخطرميديد.

 درپهلوى نمايندگان "اتحادعليه دشمن" درجريان جنگ جهانى وزيرمختارترکيه درافغانستان هم جانبدارى موثرازفرانسويها نمود.

 

وبلاخره بعدازمذاکرات پيچيده شش ماهه آقاى داکتريفين توانست تردد وزارت معارف افغانستان را رفع نموده و اعتماد آن وزارت را جهت افتتاح اين ليسه جلب نمايد.

 

تکامل ليسه

 

اين ليسه آلمانى زبان به تاريخ ١٥ ام ماه اپريل١٩٢٤ ميلادى برابربه روزسه شنبه ٢٦ حمل ١٣٠٣ خورشيدى با١٢٠شاگرد وبا چار صنف به تدريس آغازنمود و به افتخاراعليحضرت امان اله خان نامگذارى شد.

 اعليحضرت امان اله خان برادر کوچک خود عبيداله خان را با ١٥ پسربى بظاعت به اين ادبستان فرستاد وچندى بعد پسر بزرگ خود رحمت اله خان را شخصا به ليسه آورد. ديدارشاه خود نشان درجه اول به اين ليسه بخشيد و به اهميت آن بىاندازه افزود.

درتيرماه سال ١٩٢٧ ميلادى برابربه سال ١٣٠٦  خورشيدى يعنى سه ونيم سال بعد ازتاريخ افتتاح ليسه امانى دارائى ٤٩٠ شاگرد دريازده صنف با ١٨استاد بود که ازجمله استادان هفت نفرآن آلمانى ويازده استاد افغانى مشغول تدريس بودند.

 

اهداف و منظور ليسه عالى امانى 

 

هدف اين ليسه آن بود تا آماده گی شاگردان را براى تحصيل دردانشگاههاى آلمان فراهم سازد, براى کشورافغانستان مامورين عالى رتبه پرکار٫انجينيرها , طبيبان و ا ستادان تقديم کند وشاگردان را به افراد مستقل وبا کرکترسالم وثابت آموزش دهد.علاقه شاگردان اين ليسه به آلمان وبه کار آلمانى خودبخود زياد ترمى شد که بعدا در توسعه روابط اقتصادى آلمان- افغانستان مؤثر واقع شد. فارسى وآلمانى لسانهاى تدريسى بودند. تاريخ وجغرافيه افغانستان بطور مؤکد آموزش داده مى شد.

عرفان اسلامى وآثارادبى وعلمى فارسى٫ ترکى ٫عربى ومصرى در محتواى نصاب معارف درزمينه تعليم معنوى گنجانيده شده بود فراه گرفته مى شد تا مقام معتبر جهانى کشو ر افغانستان هما نند جاپان بلند رود.

 

 

پيمان تعليمى ليسه بين آلمان- افغانستان

 

خواست دولت افغانستان از دولت آلمان مبنى برتظمين باموقع سرنوشت تعليمى فارغ تحصيلان اين ليسه درآلمان به امضاى پيمان بين حکومت آلمان وافغانستان انجاميد که براساس آن اتباع افغانى که در اين ليسه عالى شهاتدنامه خودرا دريافت نموده اند بدون امتحان مجدد درکليه دانشگاها, دانشکده ها ومکاتب عالى فنى آلمان پذيرفته شده و کاملا به صفت محصل رسمى شناخته مى شو ند چون برنامه آموزشى ليسه عالى امانى برپايه نصاب تعليمى دولتىآلمان استوارمىباشد.

 

سرنوشت ليسه وشورش

 

اعليحضرت امان اله خان بعدازبرگشت سفراروپا درسال١٩٢٨ميلادى يک سلسله اصلاحات را اعلام نمودکه اکثريت مردم بااين اصلاحات مخالف بودند. مخالفين سياسى خارجى وداخلى وى ازقبيل انگليسها وملاهاى داخلى ازاين نارضايتى مردم به منظورسقوط حکومت اش سؤاستفاده کردند.

درجنورى سال ١٩٢٨ميلادى باندهاى بچه سقا  شهرکابل رادر تصرف خودآوردند. شاه فرارکرد. حاکم نوکه ازسياست ودين افراطى پيروى ميکرد وضدخارجىها بود. وى وزارت معارف وتمام مکاتب منجمله مکاتب آلمان وفرانسوى زبان را مسدود نمود. استادان را بدون درنظرداشت قراردادهاى شان برطرف نموده وباايشان برخورد غيرمهمانانه کرد. استادان خارجى بلافاصله مجبورشدند تاافغانستان را باهواپيماهاىانگليسى ترک نمايند. تنها داکتريفين ودو استاد جوان ديگربه افغانستان پائيدند.

 

ساختمان جديد و بزرگ ليسه عالى امانى به پايگاه نظامى مبدل شد ميزوچوکيهايش درجريان زمستان سرد همان سال سوختتانده وکليه آثار ومواد درسى آن چوروچپاو ل شدند. مديرليسه اجازه داخل شدن را در مکتب نداشت. ويک معلم ليسه راتيرباران کردند. اين دولت مستبد وجاهل (دشمن دانش) ٩ ماه دوام کرد.

 

پادشاه نو

 

در اکتوبر سال ١٩٢٩ميلادى برابربه ميزان سال  ١٣٠٨ خورشيدى سپهسالارسابق محمدنادرشاه با مبارزه دشوارکابل را تصرف نمود وبه مقام اميرکشور برگزيده شد.

وىاندکى بعد به مديرآلمانى اظهار نمود تا ليسه عالى امانى را بقدر امکان هرچه زودتردوباره بازنمايد. ولى چندهفته سپرى شد تا مواد ولوازم ضرورى تهيه ديده شوند در نهم نوامبرهمين سال اولين ليسه که با ١٢٢ شاگرد به آموزش آغازنمود ليسه عالى امانى بود.

واما براى رفع کمبودىها ازقبيل  ندرت معلمين آلمانى٫ عدم کتابها و مواد درسى ٫ و قلت ديگر وسايل آموزشى نيازبه پشتکاروتلاشهاى شقتبار ناهنجار چندين ماهه ميرفت تا ليسه را به سويه پيشين آن رساند.

 صدراعظم محمد هاشم خان٫ وزيرمعارف ٫ وزيرخارجه و يکتعداد زياد روحانيون بلند رتبه دراولين جشن ليسه شرکت نمودند وازتعداد صنوف ديدارکردند ازمضامين دينىامتحان گرفتند ومتيقن شدند که در اين ليسه آموزش دين صورت ميگيرد.

 

سال ١٩٣٣ يعنى سال بد بختى

 

اعليحضرت محمد نادرشاه قوى ترين مخالفين خود را دربين طرفداران اعليحضرت امان اله خان شاه سابق هم دراروپا وهم درافغانستان داشت. جنرال غلام نبى خان که به مخالفين تعلق داشت, با کمک روسيه کوشيد تا تخت و تاج امان اله را دوباره بدست يابد. وى بدست شاه افتاد وبا جرم خيانت بزرگ به دار کشيده شد

درجواب سه قصد قتل بوقوع پيوست که گردانندگان آن يا تحصيلکرده آلمان ويااينکه شاگردان ليسه امانى بودند که اعمال شان رخنه شوم آميز برمناسبات آلمان وافغانستان به صورت عام وارد کرد. بطور خاص ليسه عالى همچنان از چنين شعاع نافرجام متاثر شد.

به تاريخ ٦ جولاى ١٩٣٣ ميلادى يک  محصل افغانى برادرنادرشاه را که وزيرمختاردرسفارت افغانستان در شهر برلين بود, به قتل رسانيد. به روز هفتم سپتامبر همين سال يک انجنيرانگليسى در نمايندگى کشوراش توسط يک استاد افغانى اين ليسه که چندين سال درآلمان تحصيل نموده بود کشته شد.

 

بتاريخ ٨  نوامبرهمين سال شاگرد مافوق ثانوئى اين ليسه که ازاين به بعد به ليسه نجات مسمأ شده بود محمد نادرشاه را درجريان عطا جوايزدرقصردلکشاه به قتل رسانيد. مدير ليسه داکتريفين که در همين فاصله براى مدت کوتاه درآلمان اقامه داشت به صورت عاجل به کابل برگشت وشاهد بد نامى عجيب و کاهش تعداد شاگردان مکتب گرديد که درا واخر٦٨٣ شاگرد داشت. وى از اعدام قاتل ومدير- معاون خود و از ناراضايتى

وزارت معارف واستادان مطلع گرديد .

آمرليسه با مشکلات زياد توانست ازبستن ليسه جلوگيرى نمايد تعداد کثيرى ازشاگردان صنوف بلند که باحلقه

هاى سياسى مناسب تعلق نداشتندازليسه اخراج شدند. آهسته آهسته به تعداد شاگردان وهم به اعتبار ليسه عالى افزوه شد.

 

امتحانات نهائى

 

ليسه عالى توانست خوشبختانه در سال ١٩٣٤ ميلادى امتحانات نهائى را برا ه به اندازد که درآن ٦ شاگرد سهم گرفته وکامياب شدند. دوشاگرد با نمرات بسيارخوب وآفرين (۰ا وآفرين) ٣ شاگرد با نمره خوب (٩٫٥ -٨٫٥) ويکنفرآن با نمره (٥٫٠)  کافى پيروزشدند پارچه امتحان آنها به دفترزيربط معارف آلمان فرستاده شد .

ليسه عالى با وجود ضربات شوم ورنجهاى فراوان اش و ازبرکت زحمات خسته ناپذير٩ساله اى معلمين آلمانى به هدف خود رسيد .

مدير٫ استادان وشاگردان ليسه عالى اکنون  پيوسته درتلاش اند تا اعتبار گذشته خود را با وظيفه شناسى صادقانه و باافزود پشتکار دوباره دريافت کنند ومکتب را براى بهبودى کشورو خدمت براى تحکيم مناسبات حسنه ميان دوکشور آلمان وافغانستان تکامل بخشند.

ازخدمات مديرکه پس از دوازده سال انجام وظيفه دشوار حالا به وطن خويش برگشته ممنون و ازروحيه ملى وعملى وى و از نيروکار پايدار واز مهربانى بى نظيراش قدردانى مىشود که مکتب را با وجود همه مشکلات وخطرات آن به سوى آينده درامان سوق داد.

 Übersetzt Dr. Mir Hafizuddin Sadri